Op vrijdag 16 oktober 2026 nam Professor Jean Paul Van Bendegem met zijn scherpe geest en aanstekelijke relativeringsvermogen ons mee langs de kronkels van logica, filosofie en de kracht van de lach. Als wiskundige en filosoof benaderde hij het onderwerp niet alleen luchtig, maar ook onderzoekend en kritisch. Aan de hand van cartoons en verwijzingen naar verschillende filosofen, wetenschappers liet hij zien hoe moeilijk het is om humor precies te omschrijven.

Deze lezing had als voornaamste bedoeling een verkenning te presenteren van wat humor is, welke verschillende vormen van humor er bestaan, wat de effecten zijn van humor op mensen (maar ook bij chimpansees en bonobo’s), welke betekenissen de lach kan hebben en, als sluitstuk, het filosofisch meest uitdagende onderwerp: waar liggen de grenzen van de humor, aangenomen uiteraard dat er zulke grenzen zijn aan humor, spot en satire? Het draaide rond drie hoofdvragen: wat is humor, waarom lachen mensen en hoe ontstaat een komisch effect? Professor Van Bendegem maakte duidelijk dat humor vele vormen kent, waaronder woordspelingen, satire, spot, absurditeit en visuele humor. Wat de ene persoon grappig vindt, kan een ander onbegrijpelijk, ongepast of kwetsend vinden. Context, cultuur, voorkennis en persoonlijke ervaring spelen daarom een belangrijke rol.

De lezing combineerde ernst en speelsheid en dankzij de cartoons, die een rode draad vormden door de voordracht, voorbeelden van o.a. Monty Python and the Holy Grail, Koot & Bie, Freek de Jonge, Aartsbisschop Desmond Tutu,… bleef het onderwerp toegankelijk. Ze maakten abstracte ideeën zichtbaar en nodigden het publiek uit om eerst zelf te kijken, verbanden te leggen en pas daarna over de verklaring na te denken. Verwijzingen naar geleerden en hun opvattingen plaatsten de voorbeelden in een breder filosofisch en wetenschappelijk kader. Zo werd humor voorgesteld als een ernstig onderwerp van onderzoek én als een ervaring die zich niet volledig in één theorie laat vastleggen. Lachen kan voortkomen uit verrassing, herkenning, opluchting of een onverwachte tegenstelling. Een grap werkt vaak doordat een verwachting wordt opgebouwd en vervolgens plots wordt doorbroken. Tegelijk heeft lachen een sociale functie: het kan mensen verbinden en spanning verminderen, maar ook uitsluiten of iemand tot mikpunt maken. Humor is dus nooit geheel neutraal.

Een belangrijke filosofische vraag was waar de grenzen van humor liggen en of zulke grenzen wel algemeen kunnen worden bepaald. Spot en satire kunnen kritiek mogelijk maken, maar kunnen ook controverse veroorzaken. De beoordeling hangt onder meer af van onderwerp, bedoeling, situatie, publiek en machtsverhoudingen. De lezing bood daarom geen eenvoudige regel, maar stimuleerde het publiek om zorgvuldig na te denken over vrijheid, verantwoordelijkheid en respect. De belangrijkste les was dat humor veel meer is dan zomaar iets grappigs: het is een complex menselijk en sociaal verschijnsel. Prof. Van Bendegem gaf geen definitieve antwoorden, maar reikte vragen en invalshoeken aan waarmee het publiek zelf verder kon nadenken — en lachen!

Wat hebben we opnieuw genoten van deze boeiende en inspirerende lezing met een zaal vol aandacht, lachen en verrassende inzichten. Het gaf niet alleen stof te nadenken, maar ook heel wat aanknopingspunten voor de verdere gesprekken achteraf bij een glaasje.